Rękojmia za wady rzeczy – jakie prawa ma kupujący i sprzedający?
Rękojmia to jedna z podstawowych instytucji prawa cywilnego związanych ze sprzedażą. Jej celem jest ochrona kupującego w sytuacji, gdy nabyta rzecz okazuje się wadliwa. Wbrew częstemu przekonaniu rękojmia nie oznacza jednak, że kupujący może w każdej sytuacji zwrócić zakupiony towar i żądać zwrotu pieniędzy. Również sprzedający ma określone prawa i możliwości obrony przed nieuzasadnionymi roszczeniami.
Warto więc wiedzieć, kiedy odpowiedzialność sprzedającego rzeczywiście powstaje, jakich roszczeń może dochodzić kupujący oraz kiedy sprzedający może odmówić ich spełnienia.
Czym jest rękojmia?
Rękojmia jest ustawową odpowiedzialnością sprzedawcy za wady sprzedanej rzeczy. Oznacza to, że co do zasady odpowiedzialność ta wynika bezpośrednio z przepisów prawa, a nie z dodatkowej umowy zawartej między stronami.
Wada może mieć charakter fizyczny albo prawny.
Z wadą fizyczną mamy do czynienia między innymi wtedy, gdy rzecz:
- nie ma właściwości, które powinna mieć ze względu na umowę lub swoje przeznaczenie,
- nie nadaje się do celu, o którym kupujący poinformował sprzedawcę,
- została wydana kupującemu w stanie niezupełnym,
- nie odpowiada przedstawionemu wcześniej wzorowi lub próbce.
Wada prawna występuje natomiast przykładowo wtedy, gdy sprzedana rzecz stanowi własność osoby trzeciej albo jest obciążona prawem osoby trzeciej.
Jakie uprawnienia ma kupujący?
Jeżeli rzecz jest wadliwa, kupujący może skorzystać z uprawnień przewidzianych przepisami. W zależności od okoliczności może żądać m.in.:
- usunięcia wady,
- wymiany rzeczy na wolną od wad,
- obniżenia ceny,
- a w przypadku wady o odpowiednim charakterze – odstąpić od umowy.
Nie oznacza to jednak, że kupujący może dowolnie wybrać rozwiązanie i zawsze uzyskać jego realizację.
Przykładowo sprzedawca może być uprawniony do zaproponowania naprawy lub wymiany rzeczy, jeżeli żądanie kupującego wiązałoby się z nadmiernymi kosztami albo gdy wybrane przez kupującego rozwiązanie jest niemożliwe do wykonania.
Dlatego każdą reklamację należy analizować indywidualnie, uwzględniając rodzaj wady, wartość rzeczy, charakter umowy oraz status obu stron.
Czy kupujący może od razu żądać zwrotu pieniędzy?
To jedno z najczęstszych pytań związanych z rękojmią. Odpowiedź brzmi: nie zawsze.
Odstąpienie od umowy jest dalej idącym uprawnieniem niż żądanie naprawy lub wymiany rzeczy. Co do zasady znaczenie ma przede wszystkim charakter wady – przepisy wiążą możliwość odstąpienia od umowy z tym, aby wada nie była nieistotna.
Sprzedający, który otrzymuje takie żądanie, powinien więc dokładnie zweryfikować, czy wada rzeczywiście uzasadnia odstąpienie od umowy oraz czy kupujący prawidłowo skorzystał z przysługującego mu uprawnienia.
Jakie prawa ma sprzedający?
Rękojmia nie oznacza automatycznej odpowiedzialności sprzedawcy za każdą usterkę zgłaszaną przez kupującego.
Sprzedający może przede wszystkim zweryfikować, czy:
- rzeczywiście występuje wada,
- wada istniała w chwili przejścia niebezpieczeństwa na kupującego albo wynikała z przyczyny tkwiącej w rzeczy w tej chwili,
- odpowiedzialność sprzedawcy nie została skutecznie ograniczona lub wyłączona,
- roszczenie kupującego jest zgodne z przepisami,
- wybrane przez kupującego żądanie jest prawnie uzasadnione.
Sprzedający może również w określonych przypadkach przeciwstawić się żądaniu kupującego, jeżeli jego realizacja byłaby niemożliwa albo wiązałaby się z nadmiernymi kosztami w stosunku do alternatywnego sposobu usunięcia wady.
Szczególne znaczenie ma również to, co strony wiedziały w chwili zawierania umowy. Jeżeli kupujący wiedział o konkretnej wadzie rzeczy, odpowiedzialność sprzedawcy z tytułu rękojmi w tym zakresie może być wyłączona.
Rękojmia a sprzedaż między przedsiębiorcami.
Szczególnej uwagi wymagają umowy zawierane pomiędzy przedsiębiorcami.
W relacjach B2B przepisy dotyczące rękojmi mogą być w określonym zakresie modyfikowane przez strony. Co więcej, na kupującym będącym przedsiębiorcą spoczywają dodatkowe obowiązki związane z zbadaniem rzeczy i zawiadomieniem sprzedawcy o wadzie.
Ma to bardzo duże znaczenie praktyczne. Przedsiębiorca, który po odebraniu towaru nie sprawdzi go w odpowiednim czasie i nie zawiadomi sprzedawcy o wykrytej wadzie zgodnie z obowiązującymi zasadami, może utracić możliwość skorzystania z części uprawnień.
Dlatego w umowach handlowych warto dokładnie określać procedurę reklamacyjną, terminy zgłaszania wad oraz sposób ich dokumentowania.
A co z konsumentem?
W przypadku umów zawieranych z konsumentami sytuacja wygląda inaczej. Przepisy dotyczące odpowiedzialności za zgodność towaru z umową oraz ochrony konsumentów podlegają szczególnym regulacjom.
Dlatego przy sprzedaży konsumenckiej nie należy automatycznie posługiwać się zasadami właściwymi dla klasycznej rękojmi z Kodeksu cywilnego. W wielu przypadkach podstawą reklamacji będzie obecnie odpowiedzialność sprzedawcy za brak zgodności towaru z umową.
Dla sprzedawcy oznacza to konieczność prawidłowego rozpoznania charakteru reklamacji i zastosowania właściwych przepisów.
Czy można wyłączyć rękojmię?
W relacjach między przedsiębiorcami przepisy pozwalają stronom – w określonych granicach – na modyfikowanie zasad odpowiedzialności z tytułu rękojmi, w tym jej ograniczenie lub wyłączenie.
Nie oznacza to jednak, że każda klauzula wyłączająca odpowiedzialność będzie skuteczna w każdej sytuacji. Szczególne znaczenie mogą mieć między innymi przepisy chroniące konsumentów oraz zasady dotyczące podstępnego zatajenia wady.
Dlatego postanowienia umowne dotyczące rękojmi powinny być formułowane z dużą ostrożnością.
Jak prawidłowo postępować z reklamacją?
Zarówno kupujący, jak i sprzedający powinni zadbać o odpowiednie udokumentowanie całej sytuacji.
Kupujący powinien przede wszystkim:
- dokładnie opisać wadę,
- wskazać swoje żądanie,
- zachować dowody zakupu i korespondencję ze sprzedawcą,
- w razie potrzeby udokumentować wadę zdjęciami, nagraniami lub opinią specjalisty.
Sprzedający powinien natomiast:
- potwierdzić otrzymanie reklamacji,
- zweryfikować zasadność zgłoszenia,
- ustalić charakter i przyczynę wady,
- sprawdzić, jakie uprawnienie przysługuje kupującemu,
- udzielić odpowiedzi w odpowiedniej formie i terminie.
Szczególnie istotne jest, aby nie traktować każdej reklamacji automatycznie jako uzasadnionej, ale również nie odrzucać jej bez przeprowadzenia rzetelnej analizy.
Podsumowanie
Rękojmia ma chronić kupującego przed skutkami nabycia wadliwej rzeczy, ale nie oznacza bezwarunkowej odpowiedzialności sprzedającego. Każdy przypadek wymaga ustalenia, czy rzeczywiście występuje wada, jaki jest jej charakter, kiedy powstała oraz jakie przepisy znajdują zastosowanie do konkretnej umowy.
Dla kupującego kluczowe jest prawidłowe sformułowanie reklamacji i wybór właściwego roszczenia. Sprzedający natomiast powinien dokładnie zweryfikować podstawę prawną żądania oraz swoje obowiązki wobec kupującego.
W przypadku sporów dotyczących rękojmi istotne znaczenie może mieć treść umowy, korespondencja stron, dokumentacja dotycząca towaru oraz okoliczności jego wydania. W bardziej złożonych sprawach warto zatem skonsultować sytuację z prawnikiem przed podjęciem decyzji o uznaniu lub odrzuceniu reklamacji.
Pomoc prawna świadczona przez adwokata lub radcę prawnego zajmującego się sprawami związanymi z rękojmią może obejmować samą poradę prawną, sporządzenie pisma oraz reprezentację przed sądem.
radca prawny Anna Krysiak-Schechinger
Kancelaria Radcy Prawnego
Pabianice, ul. gen. K. Pułaskiego 17 lok. 21
